Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie - 1. Urny, naczynia grobowe. Kiedy zaczęto grzebać zmarłych?

Plansza 1. Kiedy rozpoczęto grzebać zmarłych

Mimo że Człowiek (Homo sapiens) pojawił się po raz pierwszy w Afryce ponad 300 tys. lat temu, najstarszym znanym miejscem celowego pochówku jest grób neandertalczyka sprzed około 120 tys. lat odnaleziony w Izraelu. W tym samym kraju odkryto, pochodzące z podobnego okresu, także najstarsze znane groby homo sapiens. W jaskini w pobliżu wybrzeża Kenii znaleziono płytki grób blisko 3-letniego dziecka. Miejsce pochówku datowane zostało na około 78 tys. lat. To najstarszy znany grób człowieka w Afryce. Naukowcy ustalili, że dziecko, którego płci nie określono, zostało umieszczone w grobie w pozycji podkurczonej, z ciałem ułożonym na prawym boku, z kolanami przyciągniętymi do klatki piersiowej. Położenie łopatki i dwóch żeber wskazywało, że górna część ciała była czymś owinięta. Odkrycia te świadczą, że już najdawniejsi ludzie traktowali zmarłych z dużym szacunkiem. Nawet kiedy umieramy, nadal jesteśmy kimś znaczącym dla danej grupy społecznej.

Plansza 2. Kultura łużycka

Kultura łużycka, należąca do kręgu kultur popielnicowych, powstała w fazie C epoki brązu (ok. 1350–1300 l. p.n.e.) na bazie elementów etnicznych i kulturowych przejętych od ludności kultury trzcinieckiej oraz przedłużyckiej. Trwała aż do 550–400 r. p.n.e., czyli do końca okresu halsztackiego. Można zatem twierdzić, że wystąpiła tutaj migracja wierzeń dotyczących życia pozagrobowego, a nie migracja samej ludności. Kultura pól popielnicowych objęła swoim zasięgiem niemal całe terytorium ziem polskich (oprócz części północno-wschodniej), północno-zachodnią i środkową Słowację, północne i środkowe Morawy, północną i północno-wschodnią część Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią Turyngię oraz wschodnią Brandenburgię. W kierunku wschodnim sięgnęła aż do zachodniej części Wołynia.

Plansza 3. Kultura pomorska

Kolebką kultury pomorskiej, która ponad 2500 lat temu wyłoniła się z grupy kaszubskiej kultury łużyckiej, jest Pomorze Wschodnie. Kultura ta rozprzestrzeniła się najpierw w kierunku południowo-zachodnim (po środkowy bieg Odry), następnie w kierunku południowo-wschodnim (po górną Wisłę i zachodni Wołyń), zajmując tym samym większość dotychczasowych terenów kultury łużyckiej.

Kultura pomorska sąsiadowała z kulturą jastorfską na północnym zachodzie oraz z kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich na północnym wschodzie. Zjawisko przypisywane tej kulturze ukształtowało się w VII–VI w. p.n.e. we wczesnej epoce żelaza i trwało do III w. p.n.e.

Plansza 4. Kultura przeworska

Kultura przeworska rozwijała się na ziemiach polskich i Zakarpaciu od II w. p.n.e. aż do połowy V w. n.e. W okresie przedrzymskim zajmowała tereny Śląska, Wielkopolski, Mazowsza, Podlasia i części Małopolski. W okresie wpływów rzymskich następują niewielkie zmiany w zasięgu jej występowania. Geneza kultury przeworskiej nie została w pełni wyjaśniona, wpływ na jej rozwój miała ludność kultury pomorskiej oraz grobów kloszowych. Tereny kultury przeworskiej są przypisywane przez niektórych autorów starożytnym plemionom Lugiów (Ligów) oraz germańskich Wandalów, Silingów i Burgundów. Nie bez znaczenia po-zostały też szerokie wpływy kultury lateńskiej oraz wędrówki plemion, np. Bastarnów i Skirów.

Plansza 5. Słowianie w VII-IX wieku

Słowianie są najsłabiej udokumentowaną grupą spośród „barbarzyńskich” wrogów Rzymu w czasach późnego antyku. Ci, którzy pisali o Słowianach, przedstawiali różne wersje o ich życiu i pochodzeniu. Niektórzy twierdzili, że Słowianie byli koczownikami, gdy inni pisali, że żyli oni w trwałych osadach ulokowanych w lasach i na moczarach. Koncepcji pochodzenia Słowian było wiele już w średniowieczu. Na przykład dla ówczesnych chrześcijańskich mieszkańców Europy nie było wątpliwości, że Słowianie pochodzą od biblijne-go Jafeta. Według innej popularnej wówczas koncepcji Słowianie mieli pochodzić z Panonii, czyli dzisiejszych Węgier. Wskazywano też nawet na Bałkany.

W Polsce najczęstsze są dwie koncepcje wyjaśniające pochodzenie Słowian. Pierwsza z nich, tzw. autochtoniczna, zakłada, że lud ten zamieszkiwał obszary nad Wisłą i Odrą jeszcze przed okresem wędrówek ludów. Niektórzy badacze twierdzili wręcz, że Protosłowianie żyli nad Wisłą już w okresie neolitu. Według zwolenników drugiej koncepcji (allochtonicznej) Słowianie przybyli na nasze tereny z pogranicza dzisiejszej Ukrainy i Białorusi, a miało to miejsce dopiero po połowie pierwszego tysiąclecia.

Plansza 6. Pochówek

W dziejach człowieka występowało bardzo wiele wariantów pochówku, co mogło wynikać z różnorodnych wierzeń oraz zwyczajów społecznych. Zmarli byli „chowani” w obrządku szkieletowym (złożenie niespalonego ciała do grobu) lub w obrządku ciałopalnym. Odkrycia z ostatnich dekad, zwłaszcza z południowej Skandynawii, wskazują, że obrządek pogrzebowy społeczności łowieckich w epoce kamienia był niezwykle urozmaicony. Dotychczasowe wyobrażenie o typowym grobie mezolitycznym (ok. 8000–4800 l. p.n.e.) – jako o odosobnionym, pojedynczym pochówku, w pozycji wyprostowanej lub siedzącej, posypanym ochrą i wyposażonym obficie w wytwory krzemienne i zawieszki z zębów zwierzęcych – uległo znacznemu rozszerzeniu. Obecnie znane są już cmentarzyska, groby zbiorowe, zróżnicowane sposoby ułożenia zmarłych, dodatkowe elementy konstrukcyjne w grobie oraz bardzo różnorodne wyposażenie i to nie tylko w narzędzia i broń lub ozdoby, ale też dary o charakterze symbolicznym. Jedyne znane w Polsce cmentarzysko ciałopalne z okresu neolitu (ok. 5400–1800 l. p.n.e.) kultury ceramiki wstęgowej rytej odkryto w Modlniczce k. Krakowa. Cmentarzysko to jest zupełnie nietypowe dla najstarszych ludów rolniczych. To ewenement na skalę Polski, a będący rzadkością w Europie Środkowej. Przez kilka tysięcy lat – od połowy III tysiąclecia p.n.e. aż do nastania chrześcijaństwa w X w. – na ziemiach polskich dominował w zdecydowanej większości ciałopalny obrządek pogrzebowy. Choć już w epoce brązu ciałopalenie było dominującą formą pochówku, to pogrzeby szkieletowe nadal były popularne. W niektórych kulturach tradycje te przenikały się w płynny sposób. Tak było na przykład w Trzcinieckim Kręgu Kulturowym, rozwijającym się na terenach Polski centralnej, południowej i wschodniej, a także zachodniej Ukrainy i Białorusi pomiędzy 1900 a 1000 r. p.n.e. Mimo dominacji ciałopalenia w różnych kulturach i w różnych okresach napotkać można szkieletowy obrządek pogrzebowy.